Мамлакат ҳозир бир вақтнинг ўзида ижобий ўзгаришлар ва баҳсли тенденциялар майдонида турибди.
Аслида Қирғизистоннинг сиёсий манзарасини қисқача таҳлил қилиш осон эмас. Минтақадаги бошқа давлатлар ўттиз беш йилга яқин муддатта фақат иккита президент алмаштирган бўлса, Қирғизистонда олтита президент ўзгарди. Уларнинг учтаси халқ норозиликлари орқали ҳокимиятдан четлатилган, баъзиларига жиноий иш очилган.
“Марказий Осиё мамлакатларининг сиёсий тараққиётига назар ташласак, Қирғизистон чорак аср мобайнида катта тажриба орттирди. Турли бошқарув усулларини синаб кўрди, кўп йўлни босиб ўтди. Шу сабабли ҳозирда мамлакатда сиёсий ҳавф-хатар ва чақириқларга нисбатан муайян иммунитет шаклланган” - дейди таҳлилчи Эрлан Камалов.
Гўёки бир сиёсий сериал
Бир пайтлар “демократия оролчаси” деб аталган Қирғизистон кузатувларга кўра, бугун бошқача манзарани намоён этмоқда. Мамлакат ҳозирги барқарорликка қадар шундай мураккаб сиёсий жараёнларни бошдан кечирдики, баъзилар уларни давомли сериалга қиёслайди: ҳар “мавсум”да янги президент, янги драмалар.
Масалан, биринчи ва иккинчи президентлар Асқар Ақаев ва Қурманбек Бакиевнинг ҳокимиятдан кетиши норозилик ва инқилоблар, қурбонлар билан якунланган.
Маълум муддат давлатни Роза Ўтунбоева бошқарди ва минтақадаги ягона аёл президент бўлиб тарихга кирди. Кейин Алмазбек Атамбоев, Сўўронбой Жээнбеков ҳокимиятга келди. Хуллас, президентлар алмашаверди, муаммолар эса қолаверди.
Қирғизистоннинг аввалги президентлари - Ақаев, Бакиев, Ўтунбоева, Атамбоев, Жээнбеков ва ҳозирги давлат раҳбари - Жапаров.
Чиндан ҳам фильм сценарийидек, воқеалар борган сари мураккаблашади, чигал масалалар ҳал бўлмасдек кўринади, бироқ кутилмаганда ўйинчилар алмашади. 2020 йилнинг кузидаги инқилоб Қирғизистонда янги сиёсий мавсумни очди.
Ўша пайтда қамоқда ўтирган муҳолифатчи - Садир Жапаров ва ҳукуматнинг асосий танқидчиларидан бири - Қамчибек Ташиев кутилмаганда сиёсий саҳнада етакчи қаҳрамон сифатида пайдо бўлди. Бири президент, иккинчиси Миллий хавфсизлик давлат қўмитаси раиси сифатида иш бошлади. Халқ орасида уларга нисбатан "икки дўст" иборасини қўллаш одатга кирди.
Узоқ йиллар ҳал бўлмай турган долзарб муаммоларнинг ечим топиши айнан Жапаров ва Ташиевнинг тандеми даврига тўғри келди: норозиликларга фонида Тожикистон ва Ўзбекистон билан чегара масалаларига нуқта қўйилди, коррупцияга ва уюшма жиноятга қарши қатъий кураш бошланди.
Бироқ шу билан бирга, ҳукуматни очиқ танқид қилиб келган фаолларнинг, муҳолифатчиларнинг ва мустақил журналистларнинг овози сезиларли даражада пасайди. Оммавий жойларда пикет ва митингларни уюштиришга суд қарорлари билан чеклов қўйилди.
Таҳлилчилар давлатнинг демократия йўли аста-секин “қаттиқ интизом” бошқарув моделига ўрин бўшатганини айтишади. Давлат ходимлари орасида ҳам, оддий халқ орасида ҳам Жапаров билан Ташиевни мақтов айтганлар кўпайди.
Иқтисоддаги ўсиш ва баҳсли саволлар
Қирғиз жамиятида ҳозирги сиёсий-ижтимоий ҳолатга муносабат икки хил: кимдир давлат барқарорлиги ва ривожланиш жараёнларидан мамнун, яна кимдир сўз эркинлиги ва инсон ҳуқуқларининг чекланишидан ҳавотир. Шу боис, Қирғизистонда ҳал бўлаётган масалаларга бир тарафли баҳо бериш қийин.
Қозоғистонлик сиёсий таҳлилчи Димаш Алжанов қўшни ўлкадаги бугунги тенденция борасида шундай фикр билдирди:
"Қирғизистонда шаклланаётган сиёсий моделнинг узоқ муддатли истиқболлари баҳсли кўринмоқда. Ҳозирча қурилиш бозори, инфратузилма лойиҳалари ва олтин қазиб олиш - иқтисодиётни қўллаб турибди, аммо бу манбалар қисқарса, иқтисодий ўсиш суръати пасайиши мумкин. Ҳозирда сиёсий тизим ўзгармоқда, сайлов қоидалари янгиланмоқда. Яқинда парламент қайта сайланиши мумкин, бу эса марказий ҳокимият назоратини бундан да кучайтиришни англатади".
Расмий маълумотларга кўра, 2025 йилнинг етти ойи якунлари бўйича, Қирғизистонда ялпи ички маҳсулот 11,5%га ўсди. Камбағаллик даражаси 2021 йилдаги 7%дан 4,4%га тушди. 2022 йилда давлат назоратига қайтарилган Кумтор кони иқтисодиётнинг таянчига айлангани хақида президент Жапаров шундай деган:
“Насиб этса, Кумторнинг келажаги бор ва яна 40–50 йил халқ манфаати учун ишлайди. “Халқ манфаати” деганим бежиз эмас: охирги уч йилда давлат ипотекаси орқали қурилган уйлар оддий аҳолига берилаётганига барчангиз гувоҳсиз. Шу қурилишга сарфланган маблағнинг барчаси Кумтордан келган даромад ҳисобидан эканини билишингиз керак. Янги йўллар, мактаблар, боғчалар қурилиши, маош ва пенсияларнинг ошиши, ҳарбий ҳамда бошқа замонавий техникалар хариди, хуллас, мамлакатда амалга оширилаётган кўплаб яхши ишлар Кумтордан тушаётган даромад билан таъминланмоқда”.
Сўнгги йилларда Қирғизистон ҳарбий салоҳиятини мустаҳкамлашга алоҳида эътибор қаратмоқда. Илгари фақат Бишкек билан чекланган янги қурилишлар бугунги кунда Ўш, Жалолобод ва бошқа шаҳарларга ҳам кенгайди. Ҳукуматдагилар эса "30 йилда бундай бўлмаган" иборасини тез-тез қўллаётгани сабабли, бу жумла ижтимоий тармоқларда мемга ҳам айланиб улгурди.
Геосиёсат ва қўшниларнинг моделини танлаш
Қирғизистоннинг геосиёсий манзараси кўп қиррали: Давлатнинг иқтисодиёти Россияга боғлиқлиги туфайли, экспертлар Кремлнинг Бишкекка таъсири ҳали ҳам кучли эканини айтишади. Қолаверса, расмий ҳисобда ярим миллиондан ошиқ қирғизистонликлар Россияда миграцияда.
Шу билан бирга, Пекин билан стратегик шериклик, айниқса инфратузилма ва қарзлар орқали кучаймоқда. Ғарб билан ҳам ҳамкорлик мавжуд, лекин у асосан молиявий ёрдам ва демократик ислоҳотлар қўллаб-қувватлаши билан чекланади.
Қирғизистон Марказий Осиёдаги қўшнилари билан алоқаларни сўнгги йилларда сезиларли даражада мустаҳкамлади. Шу билан бирга, сиёсий бошқарувда ҳам Бишкек аста-секин қўшни давлатлар моделини танлаб, марказлашган ҳокимият йўлга қўйилди.
“Қирғизистонда автократия томон жиддий силжиш кузатилмоқда. Бугунги кунда қайд этилаётган иқтисодий ўсиш катта эмас ва уни барқарор деб бўлмайди. Мамлакатнинг айрим устунликлари фақатгина унинг минтақавий иқтисодиётда эгаллаган вақтинчалик ўрни билан боғлиқ. Шу билан бирга, Россияга қарши жорий этилган халқаро санкциялар ҳам Қирғизистон иқтисодиётига таъсир кўрсатмоқда. Хусусан, маҳаллий банкларга Россия манфаатларини қўллаб-қувватлагани учун иккинчи даражали санкциялар қўлланилди. Қирғизистоннинг минтақавий транзит ва контрабанда йўлларида тутган ўрни маълум фойда келтираётган бўлса-да, бу омиллар узоқ муддатли барқарор иқтисодий ўсишни таъминлай олмайди” - дейди эксперт Димаш Алжанов.
Таҳлилчи санкцияларни бежиз тилга олмади. Чунки Қирғизистондаги иккита банкка АҚШ ва Британия санкция эълон қилган. Бунга Россия билан алоқадор молиявий масалалар сабаб экани айтилган.
Президент Садир Жапаров 21 августда бу масалага муносабат билдириб, банкларни мустақил аудиторлар орқали текширишни таклиф этганини, аммо бу рад этилганини маълум қилди. У ялпи ички маҳсулотдаги 11,7% ўсиш халқаро босимларга сабаб бўлаётганини тахмин қилиб, иқтисодий алоқаларни сиёсий босимга айлантирмасликка чақирди.
Давлат миллий хавфсизлик қўмитаси раиси Қамчибек Ташиев президентинг яқин дўсти ва Қирғизистондаги таъсирли шахс.
Коррупцияга қарши бошланган қатъий кураш
Қирғизистонда коррупцияга қарши кураш ҳам ҳукумат сиёсатида муҳим ўрин тутмоқда. “Кустуризация” деб аталган амалиёт доирасида айрим амалдорлар қамалди, давлатга катта маблағларни қайтаришга мажбур этилди. .
Журналистик суриштирувларда катта коррупция билан танилган, аммо аввалги ҳукуматлар жиддий эътибор қаратмаган миллионер, Божхона раҳбарининг собиқ ўринбосари Райимбек Матраимов ва бошқа бир қатор мулозимлар қамалди ва миллиардлаган маблағлар давлатга қайтарилгани эълон қилинди. Бу эса узоқ йиллар коррупциядан чарчаган аҳоли томонидан ижобий қабул қилинди. Одамлар давлат муассасаларида пулга иш битириш, порахўрлик камайганини эътироф эта бошладилар.
Вазирлар маҳкамаси раиси Адилбек Қасималиев 2025 йилнинг етти ойи якунлари бўйича Қирғизистон ялпи ички маҳсулоти ўсиш суръати бўйича Евросиё иқтисодий иттифоқига аъзо давлатлар орасида биринчи ўринни эгаллаганини эълон қилди.
Иқтисодий таҳлилчи Эрлан Камалов давлат бу борада эътибор қаратиши керак жиҳатлар борлигини айтади:
“Иқтисодий жиҳатдан Қирғизистон ҳозир тикланиш босқичида, ўсиш бошланди. Бунда асосан давлатнинг инвестицияси устун, яъни ҳукумат иқтисодиётда асосий ўйинчи сифатида иштирок этмоқда. Бу ижобий, аммо мураккаб ёндашувни талаб қилади: пул билан инфляция ҳамиша ҳамрох эканлигини унутмайлик. Шунинг учун иш ҳақини тезроқ ошириш ва экспортни кучайтириш зарур. Чунки ҳозир импорт ва экспорт ўртасидаги тафовут уч баробардан ҳам кўп” .
Ҳукумат эса ойликларни ва пенсияларни босқичма-босқич ошириб келаётганини таъкидлайди.
Мажлис пайтидаги ҳибсга олишлар
2010 йилдаги қонли воқеалар фонида Қирғизистон парламент-президентлик бошқарувига ўтган ва бу тизимни қўллаган Марказий Осиёдаги ягона давлат сифатида танилган эди. Аммо 2021 йилги ислоҳотлардан сўнг мамлакат яна президент бошқарувги ўтди ва давлат раҳбарининг ваколатлари кучайтирилди. Кузатувларга кўра, бугунги кунда парламентда президент сиёсатига танқидлар айтилмайди, депутатлар давлат бошчиси томонидан айтилган таклифларни маъқуллайдилар.
Қирғиз сиёсатидаги яна бир тенденция, охирги вақтларда президент Садир Жапаров ёки махсус хизмат раиси, таъсирли шахсга айланган Қамчибек Ташиев давлат идораларида раҳбарларни қаттиқ урушган, мажлис ўтаётган жойнинг ўзида хизматдан олган ёки қамашга буйруқ берган ҳолатлар кўпайган.
Ҳалқаро ташкилотлар эса Инсон ҳуқуқлари соҳасида муаммолар кўпайганидан ҳавотир. Масалан, нодавлат ташкилотларнинг ишини чеклаши айтилган қонуннинг қабул қилиниши, 2022 йили Кампиробод сув омбори ҳудудидаги ерлар Ўзбекистонга берилганидан норозилик билдирган қатор фаоллар, сиёсатчилар ва ҳуқуқ ҳимоячилари қамоққа олиниши, уларнинг айримлари суд ҳукмисиз узоқ вақт қамоқда сақлангани халқаро ташкилотлар томонидан қаттиқ танқид қилинди. Бишкек эса бунга давлат ичидаги барқарорликни мустақҳамлашдаги қадамларнинг бири сифатида муносабат билдирди.
Қирғизистон дунёдаги сўз эркинлиги рейтингида ҳам бир неча қадам ортга кетди. Бир қатор мустақил интернет-нашрлар ёпилди, журналист ва блогерларга нисбатан жиноий ишлар қўзғатилди.
2024 йили қамалиб чиққан журналистларнинг портретлари. Булардан ташқари ҳам ҳозир айрим медиа ходимлари ҳибсда.
“Сўнгги йилларда Қирғизистон сиёсий инқирозлар орқали маълум мандатга эга бўлиб, конституцияни ўзгартирди ва президент ваколатларини кучайтирди. Бу масалада жуда тез одимлаб, Қозоғистон ва Ўзбекистон даражасига етиб келди. Мухолиф овозлар сўндирилди ва сиёсий рақиблар сиқиб чиқарилди. Бу жараённинг узоқ муддатли оқибатлари жиддий: мамлакат бой эмас, аҳолининг маълум қисми кам таъминланган. Бу эса мустақил сиёсий ва фуқаролик институтларининг шаклланишини қийинлаштиради, жамият эса мавжуд муаммоларга самарали ечим топишда қийналади. Автократия жамиятни сўндирса, унинг оқибатлари келажакда албатта сезилади” - дейди Димаш Алжанов.
Президент ва ҳукумат расмийлари фаолларнинг ва халқаро ташкилотлар билдирган ташвишларга жавобан мамлакатда фикр эркинлиги ва мустақил журналистика мавжудлигини таъкидлашади. Ҳукуматга кўра, ҳеч қандай чеклов йўқ, матбуот эркин фаолият юритмоқда. Бироқ шу билан бирга, расмийлар сўз эркинлигини суъистемол қилганлар, яъни нотўғри маълумот тарқатганлар суд олдида жавоб бериши кераклигини доимий равишда эслатиб келади.
Чегара муаммоларининг ечими
Қирғизистоннинг ҳозирги президенти даврида амалга оширилган муҳим ижобий ишлардан бири - Ўзбекистон ва Тожикистон билан чегара муаммоларининг ҳал этилиши ҳисобланади. Хусусан, Тожикистон билан чегара муаммолари узоқ йиллар давомида кескин зиддиятларга сабаб бўлиб келган. 2022 йилгача бу ҳудудда тез-тез қонли тўқнашувлар юз берган, ҳар икки томонда бегуноҳ фуқаролар қурбон бўлган. Бир неча йилга чўзилган мураккаб жараёнга 2025 йил баҳорида расман нуқта қўйилди, чегаралар аниқланди ва келишув эълон қилинди.
“Чегара муаммоларининг ҳал этилиши Марказий Осиё давлатлари ўртасида ҳақиқий интеграцияга замин яратди, деб ўйлайман. Бу ижобий қадам. Бугунги кунда минтақамиз мустақил ва кучли геосиёсий субъект сифатида шаклланаётгани - умидбахш белги” - дейди таҳлилчи Адил Турдуқулов.
2023 йилда Қирғизистон ва Ўзбекистон ҳам чегара узил-кесил ечилганини эълон қилган. Ёпилган чегара пунктлари очилиб, автомобилда қатнашга ҳам рухсат берилган. 2024 йилдан бошлаб икки давлат фуқаролари чегара назорат пунктидан ички паспорт – ID-карта билан ўта бошлаган.
Қирғизистон билан Тожикистон ўртасидаги чегара пунктларининг очилиши. Июль, 2025 йил.
Давлат рамзларининг ўзгариши
Қирғизистонда сўнгги йилларда давлат рамзларига ҳам жиддий эътибор қаратилди. 2023 йилда давлат байроғи расман ўзгартирилди, бу эса жамиятда турли баҳс-мунозараларга, қарши чиққанлар қамалди. Президент администрацияси ва ҳукумат учун янги иморат қурилди. Айни пайтда давлат гимни ҳам алмаштириляпти. Ҳукумат бу жараёнларни мамлакатнинг янги қиёфасини шакллантириш йўлидаги қадам сифатида изоҳлайди.
Садир Жапаров Марказий Осиёдаги кўпчилик раҳбарлардан фарқли равишда, ижтимоий тармоқларда фаол. У тез-тез Фейсбук орқали халққа мурожаат қилади ва айрим масалаларни муҳокамага қўяди. У ўзини элга яқин президент сифатида намоён этди. Баъзида аҳоли яшаган уйларга кутилмаганда ташриф буюради, гоҳида кўчада одамларга қўшилиб сайр қилади, чиқинди теради, футбол ўйнайди ва бошқа мулозимларни ҳам тўп тептиради.
Деярли ҳар ҳафта у миллий “Кабар” агентлигида долзарб саволларга жавоб бериб келади. Давлат раҳбарининг фикрлари жонли эфирда эмас, матн шаклида чоп этилади.
Садир Жапаров футбол ўйнаяпти.
Қирғизистон ҳозир гўё сиёсий чорраҳада тургандек: бир томонда қаттиқ интизом, иккинчи томонда инсон ҳуқуқлари. Ҳокимият тартиб ва барқарорликни устувор деб билиб, назоратни кучайтиришга интилади. Шу билан бирга, жамиятда эркинлик, ҳуқуқий кафолатлар ва сўз имкониятига бўлган талаб ҳам бор.